فیزیوتراپی فک چگونه است؟

درد فک همیشه با یک درد واضح و آزاردهنده خودش را نشان نمی‌دهد؛ گاهی با صدای تق‌تق هنگام باز کردن دهان، خستگی عضلات صورت بعد از جویدن، محدود شدن حرکت فک یا حتی دردی که تا گوش و شقیقه امتداد پیدا می‌کند، متوجه وجود یک مشکل می‌شوید. فیزیوتراپی فک و صورت یکی از روش‌های غیرجراحی برای بررسی و درمان برخی از این اختلالات است که با تمرکز بر مفصل فکی‌گیجگاهی، عضلات جونده، الگوی حرکتی فک و در صورت نیاز عضلات گردن انجام می‌شود. اما فیزیوتراپی فک دقیقا چه زمانی لازم است، چه روش‌هایی دارد و آیا می‌تواند درد و محدودیت حرکتی فک را کاهش دهد؟

فیزیوتراپی فک چیست؟

فیزیوتراپی فک مجموعه‌ای از روش‌های ارزیابی و درمانی است که با هدف بهبود عملکرد مفصل فکی‌گیجگاهی، عضلات جونده و ساختارهای مرتبط با حرکت فک انجام می‌شود. مفصل فکی‌گیجگاهی درست در جلوی گوش قرار دارد و فک پایین را به استخوان جمجمه متصل می‌کند. این مفصل در طول روز بارها هنگام صحبت کردن، خمیازه کشیدن، غذا خوردن و بلع حرکت می‌کند. عضلاتی مانند عضله ماستر و تمپورال نیز نیروی لازم برای جویدن و حرکت فک را فراهم می‌کنند.

وقتی هماهنگی میان مفصل، عضلات و الگوی حرکتی فک دچار اختلال شود؛ ممکن است درد، محدودیت حرکت، حساسیت عضلانی یا صداهای مفصلی ایجاد شود. این علائم می‌توانند با اختلالات مفصل فکی‌گیجگاهی یا TMD ارتباط داشته باشند؛ گروهی از مشکلات که مفصل فک، عضلات جونده یا هر دو را درگیر می‌کنند. در چنین شرایطی فیزیوتراپیست ابتدا تلاش می‌کند مشخص کند مشکل بیشتر از کجا ناشی می‌شود. ممکن است بخش اصلی علائم به عضلات مربوط باشد، ممکن است خود مفصل درگیر باشد یا ترکیبی از عوامل فکی و گردنی در ایجاد علائم نقش داشته باشند.

درمان می‌تواند شامل تمرین‌درمانی، درمان دستی، آموزش حرکات صحیح فک، تمرین‌های مربوط به گردن و وضعیت بدن و در برخی موارد روش‌های فیزیوتراپی مکمل باشد. نکته مهم این است که تشخیص دقیق TMD صرفا بر اساس صدای فک یا وجود درد انجام نمی‌شود. بنابراین پیش از شروع تمرین‌های تخصصی، ارزیابی وضعیت فرد اهمیت زیادی دارد.

فیزیوتراپی فک چگونه است؟

اولین مرحله، ارزیابی است؛ یعنی فیزیوتراپیست پیش از درمان باید بداند دقیقا چه چیزی باعث ایجاد مشکل شده است و چه حرکاتی علائم را تشدید می‌کنند. پس از ارزیابی، برنامه درمانی متناسب با شرایط فرد تعیین می‌شود.

در جلسه ارزیابی موارد زیر بررسی می‌شود:

• میزان باز شدن دهان
• مسیر حرکت فک هنگام باز و بسته شدن
• وجود انحراف فک هنگام حرکت
• درد هنگام جویدن یا باز کردن دهان
• حساسیت عضلات جونده
• وضعیت مفصل فکی‌گیجگاهی
• وضعیت سر و گردن
• دامنه حرکتی گردن
• الگوی تنفس و وضعیت بدن در صورت مرتبط بودن با علائم
• عادت‌هایی مانند فشردن دندان‌ها یا جویدن مداوم آدامس

درمان دستی فک

درمان دستی می‌تواند شامل تکنیک‌هایی برای عضلات جونده و ساختارهای اطراف فک باشد. هدف از این روش‌ها معمولا کاهش حساسیت و تنش عضلانی و کمک به بهبود حرکت است. شواهد درباره درمان دستی نسبتا امیدوارکننده است.

یک مطالعه مروری گسترده منتشرشده در Journal of Clinical Medicine در سال ۲۰۲۳ گزارش کرد که درمان دستی و تمرین‌درمانی با بهبود درد و حداکثر باز شدن دهان در افراد مبتلا به TMD همراه بوده‌اند؛ البته کیفیت شواهد در مطالعات مختلف از محدود تا متوسط متفاوت بود.

تمرین‌درمانی

تمرین‌درمانی بخش مهم دیگری از فیزیوتراپی فک است. تمرین‌ها می‌توانند برای کنترل بهتر حرکت فک، تقویت یا هماهنگ کردن عضلات و افزایش دامنه حرکتی تجویز شوند. تمرین‌ها باید با توجه به نوع اختلال انتخاب شوند. به همین دلیل، انجام یک برنامه ثابت از اینترنت برای همه افراد توصیه مناسبی نیست.

توجه به گردن و وضعیت بدن

فک به‌صورت جدا از سایر قسمت‌های بدن حرکت نمی‌کند. عضلات گردن و ناحیه سر و صورت در عملکرد سیستم جونده با یکدیگر ارتباط دارند. براساس تحقیقات انجام شده در سال ۲۰۲۶، نتایج نشان داد درمان دستی و ترکیب درمان دستی با تمرین در برخی گروه‌های مبتلا به دردهای دهانی‌صورتی می‌تواند درد و حساسیت عضلانی را کاهش دهد؛ با این حال، برای بهبود حداکثر باز شدن دهان نتیجه معناداری مشاهده نشد و بیشتر مطالعات نیز خطر سوگیری بالایی داشتند. بنابراین ممکن است فیزیوتراپیست در کنار بررسی فک، وضعیت گردن و الگوی حرکتی سر و شانه‌ها را نیز ارزیابی کند.

کاربرد فیزیوتراپی فک چیست؟

فیزیوتراپی در مدیریت برخی اختلالات فکی‌گیجگاهی و دردهای دهانی‌صورتی کاربرد زیادی دارد. مهم‌ترین کاربردها را در زیر مشاهده می‌کنید:

1. درد مفصل فک: درد در جلوی گوش یا اطراف مفصل هنگام باز کردن دهان، صحبت کردن یا جویدن یکی از علائمی است که می‌تواند در TMD دیده شود.
2. درد و گرفتگی عضلات فک: گاهی منشا اصلی درد، خود مفصل نیست و عضلات جونده دچار حساسیت و تنش شده‌اند. فیزیوتراپی در این شرایط می‌تواند روی کاهش حساسیت عضلات و اصلاح عملکرد آن‌ها تمرکز کند.
3. محدودیت باز شدن دهان: اگر فرد نتواند دهان خود را به اندازه طبیعی باز کند، فیزیوتراپی می‌تواند با استفاده از تکنیک‌های مناسب و تمرین‌های کنترل‌شده به بهبود حرکت کمک کند.
4. اختلال در حرکت فک: انحراف یا تغییر مسیر فک هنگام باز و بسته کردن دهان ممکن است نیازمند بررسی دقیق الگوی حرکتی باشد.
5. دردهای مرتبط با عضلات صورت و گردن: در برخی بیماران، درد فک با درد گردن یا نواحی اطراف صورت همراه است. در این شرایط، برنامه درمانی ممکن است علاوه بر فک، گردن و عضلات مرتبط را نیز دربر بگیرد.
6. برخی علائم گوش: بعضی افراد مبتلا به TMD از علائمی مانند احساس پری گوش، گوش‌درد یا وزوز گوش شکایت دارند. با این حال، نباید هر علامت گوشی را به فک نسبت داد.

اهداف و فواید فیزیوتراپی فک و صورت

مزیت فیزیوتراپی فک و صورت به نوع اختلال و روش انتخاب‌شده بستگی دارد؛ اما مهم‌ترین اهداف درمان معمولا کاهش درد و بازگرداندن عملکرد طبیعی فک هستند.

کاهش درد از مهم‌ترین اهداف فیزیوتراپی فک

کاهش درد یکی از مهم‌ترین اهداف فیزیوتراپی فک در افرادی است که با اختلالات مفصل فکی‌گیجگاهی یا گرفتگی و حساسیت عضلات جونده روبه‌رو هستند. درد ممکن است فقط در ناحیه فک احساس نشود و به اطراف گوش، شقیقه، گونه یا حتی گردن انتشار پیدا کند. گاهی هم هنگام جویدن، صحبت کردن، خمیازه کشیدن یا باز کردن دهان بیشتر می‌شود.

در فیزیوتراپی فک، ابتدا مشخص می‌شود که درد بیشتر از مفصل فک ناشی می‌شود یا عضلات و بافت‌های اطراف آن در ایجاد علائم نقش دارند. سپس بر اساس همین ارزیابی، از روش‌هایی مانند درمان دستی، تمرین‌های مناسب و آموزش نحوه صحیح استفاده از فک کمک گرفته می‌شود. هدف این نیست که فقط برای مدتی درد کمتر شود؛ بلکه درمانگر تلاش می‌کند عواملی را که باعث تحریک یا تشدید درد می‌شوند نیز شناسایی و کنترل کند.

برای مثال، اگر عضلات فک بیش از حد تحت فشار باشند یا فرد به‌طور ناخودآگاه دندان‌های خود را روی هم فشار دهد، اصلاح این عادت‌ها در کنار تمرین و درمان دستی می‌تواند به کاهش فشار روی فک کمک کند. به همین دلیل، فیزیوتراپی فک معمولا فقط به خود مفصل محدود نمی‌شود و عضلات صورت، گردن و حتی وضعیت قرارگیری سر نیز ممکن است در ارزیابی و درمان مورد توجه قرار بگیرند.

بهبود حرکت فک

گاهی مشکل اصلی بیمار درد نیست، بلکه فک به‌خوبی حرکت نمی‌کند. ممکن است دهان به اندازه کافی باز نشود، هنگام باز کردن فک به یک سمت منحرف شود یا فرد احساس کند فک هنگام جویدن و خمیازه کشیدن گیر می‌کند. محدودیت حرکت می‌تواند انجام فعالیت‌های ساده‌ای مانند غذا خوردن، مسواک زدن و صحبت کردن را هم دشوار کند.

فیزیوتراپی فک می‌تواند با هدف بازگرداندن دامنه حرکتی مناسب و کنترل بهتر فک انجام شود. فیزیوتراپیست براساس علت مشکل می‌تواند از درمان دستی برای کاهش خشکی و محدودیت حرکت استفاده کند و در کنار آن تمرین‌هایی برای باز و بسته کردن کنترل‌شده دهان، حرکت فک به طرفین یا تقویت و هماهنگی عضلات تجویز کند.

نکته مهم این است که افزایش دامنه حرکت به تنهایی هدف درمان نیست. فک باید بتواند روان، هماهنگ و بدون درد قابل توجه حرکت کند. بنابراین انجام تمرین‌های شدید یا تلاش برای باز کردن بیش از حد دهان همیشه نتیجه بهتری ندارد و حتی در بعضی شرایط می‌تواند علائم را تشدید کند. برنامه تمرینی باید با توجه به علت محدودیت و وضعیت مفصل و عضلات تنظیم شود.

همچنین در برخی افراد، مشکل حرکت فک با وضعیت گردن و نحوه قرارگیری سر ارتباط دارد. به همین دلیل ممکن است فیزیوتراپیست علاوه بر خود فک، حرکت گردن و وضعیت کلی سر و شانه‌ها را نیز بررسی کند و در صورت نیاز، تمرین‌های مربوط به این نواحی را وارد برنامه درمانی کند.

بهبود عملکرد هنگام جویدن و صحبت کردن

وقتی حرکت فک دردناک یا محدود باشد، فعالیت‌های ساده‌ای مثل غذا خوردن و صحبت کردن نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرند. هدف فیزیوتراپی فقط کم کردن عدد درد نیست؛ بلکه بازگرداندن عملکرد فک در فعالیت‌های روزمره نیز اهمیت دارد.

کاهش تنش و حساسیت عضلات

در صورتی که عضلات جونده در ایجاد علائم نقش داشته باشند، درمان دستی و تمرین مناسب می‌تواند به کاهش حساسیت و بهبود عملکرد عضلانی کمک کند.

فیزیوتراپی فک برای چه کسانی مناسب است؟

فیزیوتراپی فک برای افرادی مناسب است که دچار درد فک، محدودیت حرکتی، اختلال عملکرد عضلات جونده یا برخی انواع TMD هستند. با این حال، درد فک به تنهایی به معنی نیاز قطعی به فیزیوتراپی نیست. برای مثال، اگر درد پس از ضربه ایجاد شده باشد، فک به‌طور ناگهانی قفل شده باشد، تورم یا تب وجود داشته باشد یا فرد تغییر واضحی در وضعیت دندان‌ها و نحوه بسته شدن دهان احساس کند، ابتدا باید علت مشکل توسط پزشک یا دندانپزشک بررسی شود. فیزیوتراپی زمانی بهترین نتیجه را دارد که ابتدا مشخص شود مشکل دقیقا چیست و درمان متناسب با همان مشکل انتخاب شود.

فیزیوتراپی فک شامل چه روش‌هایی است؟

روش درمان فک با فیزیوتراپی برای همه بیماران یکسان نیست. بنابراین در این بخش مواردی را معرفی می‌کنیم که رایج‌تر هستند:

• تمرین‌درمانی: برای بهبود کنترل حرکتی، دامنه حرکت و عملکرد عضلات.
• درمان دستی: برای عضلات و ساختارهای مرتبط با فک و در برخی موارد گردن.
• تمرین‌های گردن و اصلاح وضعیت: زمانی که مشکلات حرکتی گردن یا وضعیت سر و گردن با علائم بیمار ارتباط داشته باشد.
• آموزش حرکات فک: برای کاهش حرکات نامناسب و کمک به کنترل بهتر باز و بسته شدن دهان.
• روش‌های فیزیوتراپی مکمل: بسته به تشخیص و شرایط بیمار ممکن است روش‌هایی مانند لیزر کم‌توان یا سایر مدالیته‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرند.

تمرینات مناسب برای درمان اختلالات فک

ورزش‌ها و تمرینات فک باید بر اساس نوع اختلال انتخاب شوند. حرکتی که برای فردی با محدودیت حرکتی مناسب است، لزوما برای فردی که درد عضلانی یا مشکل دیگری دارد انتخاب خوبی نیست. در ادامه چند گروه از تمرین‌هایی که فیزیوتراپیست ممکن است با توجه به شرایط بیمار تجویز کند را معرفی می‌کنیم:

تمرین باز و بسته کردن کنترل‌شده فک

در این تمرین هدف، باز و بسته کردن دهان در یک مسیر کنترل‌شده و بدون انحراف غیرضروری است. فیزیوتراپیست می‌تواند مقدار و تعداد تکرارها را متناسب با وضعیت فرد تعیین کند.

تمرین‌های ایزومتریک فک

در تمرین ایزومتریک، عضله بدون ایجاد حرکت قابل توجه تحت فشار قرار می‌گیرد. این تمرین‌ها ممکن است برای بهبود کنترل عضلات فک استفاده شوند.

تمرین‌های افزایش دامنه حرکت

اگر محدودیت حرکتی وجود داشته باشد، ممکن است تمرین‌های کششی و حرکتی با شدت کنترل‌شده در برنامه قرار گیرند.

تمرین‌های مربوط به گردن

در افرادی که ارتباط مشخصی میان علائم فک و عملکرد گردن وجود دارد، تمرین‌های گردن نیز ممکن است بخشی از برنامه توان‌بخشی باشند.

نکته مهم: تمرین فک نباید با هدف «تحمل کردن درد» انجام شود. اگر یک حرکت باعث افزایش قابل توجه درد، قفل شدن فک یا تشدید علائم شود، بهتر است ادامه آن بدون ارزیابی متخصص انجام نشود.

آیا فیزیوتراپی فک درد دارد؟

هدف فیزیوتراپی فک و صورت کاهش درد و بهبود عملکرد است، نه اینکه بیمار را مجبور به تحمل درد شدید کند. برخی تکنیک‌های دستی یا تمرین‌ها ممکن است در زمان اجرا احساس فشار، کشش یا ناراحتی خفیف ایجاد کنند؛ اما شدت و نوع این احساس باید با وضعیت بیمار سازگار باشد. اگر درد بعد از یک تمرین به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کند یا علائم جدیدی ایجاد شود، باید موضوع با فیزیوتراپیست در میان گذاشته شود تا شدت یا نوع تمرین بازبینی شود.

بیشتر بخوانید: چرا بعد از فیزیوتراپی درد دارم؟

هزینه فیزیوتراپی فک و دهان

هزینه فیزیوتراپی فک به عواملی مانند تعداد جلسات، مدت هر جلسه، نوع درمان، تجهیزات مورد استفاده، تخصص فیزیوتراپیست و تعرفه مرکز درمانی بستگی دارد. به همین دلیل، اعلام یک قیمت ثابت بدون مشخص کردن مرکز و تاریخ، اطلاعات دقیقی به بیمار نمی‌دهد. اگر قصد مراجعه دارید، بهتر است هنگام تماس با مرکز فیزیوتراپی درباره هزینه ارزیابی اولیه، قیمت هر جلسه و اینکه چه خدماتی در هزینه جلسه محاسبه می‌شود، سوال کنید.

دریافت خدمات فیزیوتراپی فک و صورت

اگر درد فک، محدودیت باز شدن دهان یا مشکلات حرکتی دارید، بهتر است درمان را با یک ارزیابی دقیق شروع کنید. در کلینیک دنیز متخصصان ما پس از بررسی وضعیت فک، عضلات جونده و در صورت نیاز گردن، تعیین می‌کنند که چه روش‌هایی در فیزیوتراپی برای شرایط شما مناسب است. برای دریافت خدمات می‌توانید به صورت حضوری به کلینیک دنیز مراجعه کنید یا تماس بگیرید و مشاوره تلفنی دریافت کنید.

جمع‌بندی

فیزیوتراپی فک بیشتر از چند حرکت ساده برای باز و بسته کردن دهان است. در یک برنامه اصولی، ابتدا علت و الگوی علائم بررسی می‌شود و سپس بر اساس یافته‌های ارزیابی، ترکیبی از تمرین‌درمانی، درمان دستی، آموزش حرکتی و در صورت نیاز درمان نواحی مرتبط مانند گردن انتخاب می‌شود.

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند فیزیوتراپی می‌تواند برای بسیاری از بزرگسالان مبتلا به اختلالات فکی‌گیجگاهی در کوتاه‌مدت به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کند. در عین حال، کیفیت و حجم شواهد برای همه روش‌ها یکسان نیست و هنوز به مطالعات بزرگ‌تر و استانداردتر نیاز داریم. به همین دلیل، بهترین رویکرد این نیست که صرفا به دنبال «قوی‌ترین دستگاه» یا «سریع‌ترین درمان» باشیم؛ بلکه باید ابتدا علت مشکل مشخص شود و بعد درمانی انتخاب شود که با شرایط همان فرد سازگار باشد.

سوالات متداول درباره فیزیوتراپی فک و صورت چیست