عوارض لیزر درمانی در فیزیوتراپی چیست؟

اگر پزشک یا فیزیوتراپیست برای درمان دردهای عضلانی، آسیب‌های ورزشی یا مشکلات مفصلی، لیزر درمانی را پیشنهاد داده است، احتمالا این سوال برایتان ایجاد شده که عوارض لیزر درمانی در فیزیوتراپی چیست؟ آیا این روش می‌تواند به بدن آسیب برساند؟ آیا احتمال سوختگی، سرطان یا آسیب عصبی وجود دارد؟

لیزر درمانی یکی از روش‌های رایج در فیزیوتراپی است که سال‌ها برای کاهش درد، کنترل التهاب و تسریع ترمیم بافت‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، مانند هر روش درمانی دیگری، لیزرتراپی نیز در کنار مزایای فراوان، محدودیت‌ها، موارد منع مصرف و عوارض احتمالی خاص خود را دارد. نکته مهم این است که بیشتر عوارض فیزیوتراپی زمانی رخ می‌دهند که درمان توسط افراد غیرمتخصص انجام شود، از دستگاه نامناسب استفاده شود یا اصول ایمنی رعایت نشود.

در این مقاله، عوارض فیزیوتراپی با لیزر را از دیدگاه علمی و بر اساس شواهد پزشکی بررسی می‌کنیم و به سوالاتی پاسخ می‌دهیم که بسیاری از بیماران پیش از شروع درمان با آن ها روبه رو هستند.

لیزر درمانی در فیزیوتراپی چیست؟

لیزر درمانی یکی از روش‌های درمانی غیرتهاجمی در فیزیوتراپی است که با استفاده از نور متمرکز در طول موج های مشخص، فرآیندهای طبیعی ترمیم بدن را تحریک می‌کند. برخلاف تصور بسیاری از افراد، لیزر مورد استفاده در فیزیوتراپی با لیزرهای جراحی یا لیزرهای زیبایی تفاوت دارد و هدف آن برش یا سوزاندن بافت نیست. نور لیزر پس از نفوذ به بافت، توسط سلول ها جذب می‌شود و واکنش‌های بیولوژیکی مختلفی را فعال می‌کند. این فرآیند که با عنوان فتوبیومدولاسیون (Photobiomodulation) شناخته می‌شود؛ باعث افزایش تولید انرژی سلولی (ATP)، بهبود گردش خون موضعی، کاهش التهاب، تحریک ساخت کلاژن و تسریع ترمیم بافت‌های آسیب دیده خواهد شد. با وجود اثربخشی این روش در بسیاری از بیماران، باید توجه داشت که لیزرتراپی یک درمان معجزه آسا نیست و نتیجه آن به عواملی مانند نوع بیماری، شدت آسیب، تنظیمات دستگاه، تعداد جلسات و مهارت فیزیوتراپیست بستگی دارد.

امروزه از لیزر درمانی برای درمان طیف گسترده‌ای از مشکلات استفاده می‌شود:

• کمردرد و گردن درد
• دردهای مزمن عضلانی
• التهاب تاندون ها
• پارگی های عضلانی
• کشیدگی رباط ها
• آرتروز
• خار پاشنه
• سندرم تونل کارپال
• آسیب های ورزشی
• دردهای شانه و زانو

آیا فیزیوتراپی با لیزر عوارض دارد؟

پاسخ کوتاه بله است، اما این پاسخ نیاز به توضیح دارد. برخلاف برخی تبلیغات که لیزر درمانی را کاملا بدون عارضه معرفی می‌کنند؛ هیچ روش درمانی در پزشکی وجود ندارد که صددرصد بدون عارضه باشد. البته خبر خوب این است که لیزر درمانی در صورت استفاده صحیح، یکی از ایمن‌ترین روش‌های درمانی در فیزیوتراپی شناخته می‌شود و عوارض جدی آن بسیار نادر است.

بیشتر عوارض گزارش شده در مطالعات پزشکی، خفیف، موقتی و قابل پیشگیری هستند. در بسیاری از موارد نیز علت بروز عارضه، خود لیزر نیست؛ بلکه انتخاب نادرست بیمار، استفاده از انرژی بیش از حد، رعایت نکردن موارد منع مصرف یا انجام درمان توسط افراد فاقد صلاحیت است.

به طور کلی، عوارض لیزر درمانی را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

• عوارض طبیعی و موقتی پس از درمان
• عوارض ناشی از استفاده نادرست از دستگاه
• عوارض مربوط به انجام لیزر در افراد دارای منع مصرف

در ادامه هر یک از این موارد را به طور کامل بررسی خواهیم کرد.

نکته مهم: اگر لیزر درمانی توسط فیزیوتراپیست و با دستگاه استاندارد انجام شود؛ احتمال بروز عوارض جدی بسیار پایین است. بیشتر عوارض گزارش‌شده ناشی از رعایت نکردن اصول درمان یا انجام لیزرتراپی توسط افراد فاقد صلاحیت است.

شایع ترین عوارض فیزیوتراپی با لیزر

خوشبختانه بیشتر افرادی که تحت لیزرتراپی قرار می‌گیرند، هیچ عارضه جدی را تجربه نمی‌کنند. با این حال، برخی واکنش‌های موقتی ممکن است در ساعات یا روزهای ابتدایی پس از درمان مشاهده شوند:

۱. افزایش موقت درد

یکی از رایج‌ترین عوارض فیزیوتراپی با لیزر که برخی بیماران تجربه می‌کنند؛ افزایش خفیف درد در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول است. این وضعیت معمولا به دلیل فعال شدن فرآیندهای ترمیمی و تغییرات التهابی کنترل شده در بافت ایجاد می‌شود و اغلب جای نگرانی ندارد. در صورتی که درد شدید، پیشرونده یا طولانی مدت باشد، باید موضوع با فیزیوتراپیست در میان گذاشته شود تا تنظیمات درمان اصلاح شود.

بیشتر بخوانید: چرا با فیزیوتراپی درد بیشتر می شود؟

۲. قرمزی پوست

پس از پایان جلسه درمان، ممکن است پوست ناحیه درمان کمی قرمز شود. علت این موضوع افزایش جریان خون موضعی است و معمولا ظرف مدت کوتاهی برطرف می‌شود. اگر قرمزی همراه با تاول، درد شدید یا سوختگی باشد، احتمال استفاده نادرست از دستگاه وجود دارد و باید درمان متوقف شود.

۳. احساس گرما

یکی از عوارض فیزیوتراپی با لیزر پر توان احساس گرما است. در بسیاری از دستگاه‌های لیزر پرتوان، بیمار احساس گرمای ملایمی در محل درمان خواهد داشت. این احساس طبیعی است و معمولا نشانه انتقال انرژی مناسب به بافت محسوب می‌شود. اما اگر گرما به حدی باشد که احساس سوزش ایجاد کند، باید بلافاصله به فیزیوتراپیست اطلاع داده شود؛ زیرا ممکن است توان خروجی دستگاه بیش از حد تنظیم شده باشد.

۴. خستگی موقت

برخی بیماران پس از جلسه لیزرتراپی احساس خواب آلودگی یا خستگی خفیف دارند. اگرچه علت دقیق این موضوع هنوز مشخص نیست، اما برخی پژوهشگران آن را به تغییرات سیستم عصبی خودکار و کاهش تنش عضلانی نسبت می‌دهند. این وضعیت معمولا ظرف چند ساعت برطرف می‌شود و نیاز به درمان خاصی ندارد.

۵. تحریک پوستی در افراد حساس

در افرادی که پوست بسیار حساسی دارند، ممکن است تحریک خفیف پوستی، احساس سوزن سوزن شدن یا خارش مختصر ایجاد شود. این عارضه معمولا موقتی است و بدون درمان برطرف می‌شود. در صورت تداوم علائم یا ایجاد واکنش شدید پوستی، ادامه جلسات باید با نظر فیزیوتراپیست و پزشک معالج بررسی شود.

بیشتر بخوانید: آمادگی قبل از فیزیوتراپی | چه کارهایی قبل از مراجعه انجام دهیم؟

آیا لیزر درمانی می تواند باعث سوختگی شود؟

بله، اما این اتفاق در شرایط عادی و زمانی که درمان توسط فیزیوتراپیست آموزش دیده و با دستگاه استاندارد انجام شود، بسیار نادر است. سوختگی یکی از شناخته‌شده‌ترین عوارض احتمالی لیزرتراپی است که معمولا در اثر خطای کاربر یا استفاده نادرست از دستگاه ایجاد می‌شود، نه خود فناوری لیزر.

مهم‌ترین عواملی که می‌توانند احتمال سوختگی را افزایش دهند شامل موارد زیر هستند:

• تنظیم توان بیش از حد دستگاه
• ماندن بیش از اندازه پروب لیزر روی یک نقطه
• استفاده از دستگاه‌های غیراستاندارد یا فاقد کالیبراسیون
• کاهش حس پوستی بیمار، مانند بیماران مبتلا به نوروپاتی دیابتی
• بی توجهی به بازخورد بیمار هنگام درمان

در صورت بروز سوختگی، علائمی مانند قرمزی شدید، درد، تاول یا تغییر رنگ پوست ممکن است مشاهده شود که نیازمند ارزیابی توسط پزشک است. خوشبختانه با رعایت پروتکل‌های استاندارد درمانی، احتمال وقوع این عارضه بسیار پایین است.

آیا لیزر درمانی به چشم آسیب می زند؟

این سوال یکی از مهم‌ترین مباحث ایمنی در لیزرتراپی است. پاسخ این است که بله، در صورت نگاه مستقیم به پرتو لیزر، امکان آسیب به شبکیه یا سایر ساختارهای چشم وجود دارد. به همین دلیل استفاده از عینک محافظ برای بیمار، فیزیوتراپیست و افراد حاضر در اتاق درمان، یکی از اصول غیرقابل چشم پوشی لیزرتراپی است.

شدت آسیب به عوامل مختلفی بستگی دارد که می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• طول موج لیزر
• توان دستگاه
• مدت زمان مواجهه
• فاصله چشم تا منبع لیزر

در مراکز فیزیوتراپی معتبر مانند کلینیک دنیز، پیش از شروع درمان عینک مخصوص متناسب با طول موج دستگاه در اختیار بیمار قرار می‌گیرد و تا پایان جلسه باید از آن استفاده شود.

آیا لیزر درمانی باعث سرطان می شود؟

یکی از رایج‌ترین نگرانی‌های بیماران، احتمال سرطان‌زا بودن لیزر درمانی است. بر اساس شواهد علمی موجود، هیچ مدرک معتبری وجود ندارد که نشان دهد لیزر درمانی مورد استفاده در فیزیوتراپی باعث ایجاد سرطان در افراد سالم می‌شود. دلیل این موضوع آن است که لیزرهای درمانی از نوع غیر یونیزان هستند؛ یعنی انرژی آن‌ها به اندازه‌ای نیست که بتواند به DNA سلول‌ها آسیب مستقیم وارد کند یا جهش ژنتیکی ایجاد کند.

با این حال، موضوع مهم دیگری وجود دارد:

اگر فرد به سرطان فعال مبتلا باشد یا توده بدخیم شناخته شده‌ای در بدن داشته باشد، تاباندن لیزر روی همان ناحیه معمولا توصیه نمی‌شود؛ زیرا افزایش جریان خون و تحریک فعالیت سلولی از نظر تئوری می‌تواند شرایط بافت را تغییر دهد. اگرچه درباره این موضوع هنوز همه مطالعات به نتیجه یکسان نرسیده اند، اما بیشتر راهنماهای بالینی، انجام لیزرتراپی روی محل تومور بدخیم را منع می‌کنند.

بنابراین:

• لیزر درمانی سرطان ایجاد نمی‌کند.
• اما روی محل سرطان فعال نباید انجام شود، مگر در شرایط خاص و با نظر تیم درمان.

آیا لیزر می تواند به اعصاب آسیب برساند؟

در صورت استفاده صحیح، خیر. در واقع یکی از کاربردهای لیزرتراپی، کمک به کاهش دردهای عصبی و تسریع ترمیم برخی آسیب‌های عصبی است.

آسیب عصبی تنها زمانی ممکن است رخ دهد که:

• از انرژی بسیار بالا استفاده شود.
• دستگاه به درستی تنظیم نشده باشد.
• اپراتور آموزش کافی ندیده باشد.
• از تجهیزات غیراستاندارد استفاده شود.

موارد منع مصرف لیزر درمانی

اگرچه لیزرتراپی روش ایمنی محسوب می‌شود، اما برای همه افراد مناسب نیست. پیش از شروع درمان، فیزیوتراپیست باید سابقه پزشکی بیمار را به دقت بررسی کند.

مهم ترین موارد منع مصرف را در زیر آورده‌ایم:

1. بارداری: تاباندن لیزر روی شکم، لگن یا کمر زنان باردار معمولا توصیه نمی‌شود؛ زیرا شواهد کافی درباره ایمنی آن برای جنین وجود ندارد.
2. سرطان فعال: استفاده از لیزر روی محل تومور بدخیم یا نواحی مشکوک به سرطان ممنوع است، مگر با تجویز پزشک متخصص.
3. چشم: هرگز نباید پرتو لیزر مستقیما به سمت چشم تابانده شود.
4. خونریزی فعال: در نواحی که خونریزی کنترل نشده وجود دارد، انجام لیزرتراپی مناسب نیست.
5. عفونت های خاص: در برخی عفونت‌های فعال، ابتدا باید علت زمینه‌ای درمان شود و سپس درباره انجام لیزرتراپی تصمیم گیری شود.
6. اختلالات حس پوستی: در بیمارانی که حس گرما یا درد کاهش یافته است، خطر سوختگی افزایش پیدا می کند؛ بنابراین تنظیمات دستگاه باید با احتیاط انجام شود.

معرفی موارد احتیاط در لیزر درمانی

علاوه بر موارد منع مصرف، برخی شرایط نیز وجود دارند که انجام لیزر درمانی در آن‌ها ممنوع نیست، اما باید با احتیاط بیشتر، تنظیم دوز مناسب و تحت نظر فیزیوتراپیست یا پزشک انجام شود. در این شرایط، ارزیابی دقیق بیمار و پایش روند درمان اهمیت زیادی دارد.

• کودکان و نوجوانان: لیزر درمانی در کودکان باید با دوز مناسب، مدت زمان کوتاه‌تر و تنها در صورت وجود اندیکاسیون مشخص انجام شود. از آنجا که بافت‌های در حال رشد حساس‌تر هستند، تنظیمات دستگاه باید با دقت بیشتری انتخاب شود.
• سالمندان: در سالمندان، به دلیل نازک شدن پوست، کاهش خون رسانی و احتمال وجود بیماری‌های زمینه‌ای، ممکن است نیاز به کاهش شدت یا مدت زمان تابش لیزر باشد تا خطر تحریک پوست یا سوختگی کاهش یابد.
• بیماران مبتلا به دیابت: در افراد مبتلا به دیابت، به ویژه کسانی که دچار نوروپاتی محیطی هستند، حس درد و گرما ممکن است کاهش یافته باشد. به همین دلیل، فیزیوتراپیست باید در طول درمان وضعیت پوست را به دقت بررسی کند و از دوزهای درمانی مناسب استفاده کند.
• مصرف داروهای حساس کننده به نور: برخی داروها مانند بعضی از آنتی بیوتیک‌ها، رتینوئیدها، داروهای ضدآکنه، داروهای مدر تیازیدی و برخی داروهای ضدالتهاب می‌توانند حساسیت پوست به نور را افزایش دهند. در این شرایط، لازم است بیمار پیش از شروع درمان، فهرست داروهای مصرفی خود را در اختیار فیزیوتراپیست قرار دهد.
• وجود ایمپلنت‌های فلزی: برخلاف تصور رایج، وجود پیچ، پلاک یا پروتزهای فلزی معمولا مانعی برای انجام لیزر درمانی نیست؛ زیرا نور لیزر باعث داغ شدن فلز به شکل قابل توجه نمی‌شود. با این حال، در برخی شرایط ممکن است فیزیوتراپیست تنظیمات دستگاه را متناسب با وضعیت بیمار تغییر دهد.
• اختلالات حسی: در بیمارانی که به دلیل آسیب عصبی، سکته مغزی یا سایر بیماری‌ها حس گرما و درد کاهش یافته است، احتمال تشخیص دیرهنگام گرمای بیش از حد وجود دارد. بنابراین درمان باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
• بیماری‌های پوستی: در صورت وجود زخم های فعال، عفونت های پوستی، اگزمای شدید یا التهاب های حاد پوست، لازم است پیش از شروع لیزرتراپی علت ضایعه توسط پزشک بررسی شود.
• سابقه تشنج حساس به نور: اگرچه لیزرهای فیزیوتراپی معمولا نور پالسی با فرکانس پایین تولید می‌کنند و خطر کمی دارند، اما در بیمارانی که سابقه صرع یا تشنج حساس به نور دارند، بهتر است درمان با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود.
• اختلالات انعقادی و مصرف داروهای رقیق کننده خون: افرادی که داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین یا داروهای مشابه مصرف می کنند یا به اختلالات انعقادی مبتلا هستند، معمولا می‌توانند از لیزر درمانی استفاده کنند، اما در صورت وجود خونریزی فعال یا کبودی گسترده، ممکن است نیاز به تغییر برنامه درمانی باشد.

نکته مهم: وجود یکی از شرایط فوق به معنای ممنوع بودن لیزر درمانی نیست. در بسیاری از موارد، با تنظیم صحیح دوز، انتخاب طول موج مناسب و رعایت پروتکل‌های ایمنی، می توانید پروسه درمان را با حداقل خطر انجام دهید. تصمیم نهایی باید بر اساس ارزیابی پزشک یا فیزیوتراپیست و شرایط اختصاصی هر بیمار گرفته شود.

چه افرادی بیشتر در معرض عوارض لیزر درمانی فیزیوتراپی قرار دارند؟

اگرچه احتمال بروز عارضه پایین است، اما برخی افراد نسبت به سایرین نیاز به احتیاط بیشتری دارند که در زیر مشاهده می‌کنید:

• سالمندان دارای پوست نازک
• بیماران دیابتی مبتلا به نوروپاتی
• افرادی که داروهای حساس کننده به نور مصرف می کنند
• بیماران دارای اختلالات گردش خون
• افراد مبتلا به بیماری های پوستی خاص
• کسانی که سابقه سوختگی یا حساسیت شدید پوستی دارند

روش‌های به حداقل رساندن عوارض فیزیوتراپی با لیزر

اگرچه لیزر درمانی یکی از ایمن‌ترین روش‌های مورد استفاده در فیزیوتراپی شناخته می‌شود؛ اما رعایت چند نکته ساده می‌تواند احتمال بروز عوارض را به حداقل برساند و اثربخشی درمان را نیز افزایش دهد.

• پیش از شروع جلسات درمان، سابقه پزشکی خود را به طور کامل در اختیار فیزیوتراپیست قرار دهید. اطلاع دادن درباره بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف داروها، بارداری، سابقه سرطان، وجود ایمپلنت‌های پزشکی و هرگونه حساسیت پوستی، نقش مهمی در انتخاب پروتکل درمانی مناسب دارد.
• همچنین در طول جلسه درمان، هرگونه احساس غیرعادی مانند سوزش شدید، درد قابل توجه یا احساس ناراحتی را بلافاصله به فیزیوتراپیست اطلاع دهید. در یک جلسه استاندارد، بیمار ممکن است گرمای ملایمی احساس کند، اما درد یا سوزش شدید طبیعی نیست.
• انتخاب مرکز درمانی معتبر نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از دستگاه‌های استاندارد، کالیبره شده و به روز، در کنار تجربه و مهارت فیزیوتراپیست، مهم‌ترین عامل در پیشگیری از عوارض احتمالی است.

آیا فواید لیزر درمانی فیزیوتراپی بیشتر از عوارض آن است؟

بررسی مطالعات علمی نشان می‌دهد که در بسیاری از بیماری‌های اسکلتی عضلانی، اگر لیزر درمانی با تشخیص صحیح، انتخاب بیمار مناسب و تنظیمات استاندارد انجام شود، مزایای آن به مراتب بیشتر از عوارض احتمالی خواهد بود. این روش می‌تواند در کاهش درد، کنترل التهاب، بهبود عملکرد مفاصل، تسریع ترمیم بافت‌ها و کوتاه شدن دوره توانبخشی موثر باشد. البته میزان موفقیت درمان به عواملی مانند نوع بیماری، شدت آسیب، مدت زمان ابتلا، رعایت برنامه درمانی و ترکیب لیزرتراپی با سایر روش‌های فیزیوتراپی بستگی دارد.

به همین دلیل، متخصصان فیزیوتراپی معمولا لیزر درمانی را به عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع در کنار تمرین درمانی، درمان‌های دستی، اصلاح الگوی حرکتی و آموزش بیمار به کار می‌برند، نه به عنوان تنها روش درمان.

باورهای اشتباه درباره عوارض لیزر درمانی فیزیوتراپی

در فضای مجازی اطلاعات نادرست زیادی درباره عوارض لیزر درمانی در لیزرتراپی منتشر می‌شود که می تواند باعث نگرانی بیماران شود. در ادامه، چند باور رایج را بررسی می کنیم:

1. باور اول: لیزر درمانی باعث سرطان می شود: نادرست است. تاکنون هیچ شواهد علمی معتبری نشان نداده است که لیزر درمانی مورد استفاده در فیزیوتراپی بتواند در افراد سالم باعث ایجاد سرطان شود.
2. باور دوم: هرچه قدرت لیزر بیشتر باشد، درمان بهتر است: همیشه این طور نیست. اثربخشی لیزرتراپی به انتخاب دوز مناسب بستگی دارد، نه صرفا توان بالاتر دستگاه. استفاده از انرژی بیش از حد حتی ممکن است نتیجه درمان را کاهش دهد یا احتمال بروز عوارض را افزایش دهد.
3. باور سوم: اگر بعد از لیزر درد بیشتر شد، یعنی درمان اشتباه بوده است: افزایش خفیف درد در یکی دو روز اول، در برخی بیماران ممکن است رخ دهد و لزوما به معنای آسیب یا شکست درمان نیست. البته اگر درد شدید، مداوم یا همراه با علائم غیرطبیعی باشد، باید با فیزیوتراپیست مشورت شود.

جمع‌بندی

لیزر درمانی یکی از روش‌های نوین و کم خطر در فیزیوتراپی است که در صورت استفاده صحیح می‌تواند به کاهش درد، کنترل التهاب و تسریع روند بهبود بسیاری از بیماری‌های اسکلتی عضلانی کمک کند. برخلاف برخی باورهای نادرست، شواهد علمی نشان می‌دهد که این روش در افراد سالم باعث ایجاد سرطان نمی‌شود و در صورت رعایت اصول ایمنی، احتمال بروز عوارض جدی بسیار پایین است. با این حال، مانند هر روش درمانی دیگر، لیزرتراپی نیز بدون محدودیت نیست. انتخاب صحیح بیمار، رعایت موارد منع مصرف، استفاده از دستگاه‌های استاندارد و انجام درمان توسط فیزیوتراپیست مجرب، مهم‌ترین عوامل در پیشگیری از عوارض احتمالی هستند.

اگر قصد انجام فیزیوتراپی با لیزر را دارید، پیش از شروع درمان درباره سابقه بیماری‌های خود، داروهای مصرفی و انتظاراتی که از درمان دارید با فیزیوتراپیست صحبت کنید. این موضوع به انتخاب بهترین برنامه درمانی و افزایش ایمنی و اثربخشی درمان کمک خواهد کرد. در کلینیک دنیز نیز تمامی خدمات فیزیوتراپی با لیزر پر توان و کم توان و دیگر روش‌های نوین صورت می‌گیرد.

سوالات متداول درباره عوارض لیزر درمانی فیزیوتراپی